Анекс на договор за вработување: Кога не е правно издржан?

Во деловното работење во приватниот сектор постои длабоко вкоренета заблуда: „ако работникот доброволно го потпишал анексот, договорот е склучен и работодавачот е правно заштитен од какви било инспекциски казни или тужби.“

Оваа претпоставка поаѓа од класичната граѓанско-правна доктрина за слобода на договарање. Меѓутоа, во трудовото право на Република Северна Македонија автономијата на волјата е строго ограничена со императивни законски норми и колективни договори.

Дополнително, честата реалност е дека приватните компании немаат донесено сопствен интерен Правилник за плати или Правилник за систематизација на работни места. Во таков случај, работодавачите погрешно сметаат дека постои „правен вакум“ во кој можат слободно да договорат каква било плата со анекс, се додека таа не паѓа под минималната плата.

Тоа е голема правна грешка, бидејќи кога нема интерен акт, директно и непосредно се применуваат одредбите на Општиот колективен договор за приватниот сектор од областа на стопанството (ОКДПСС).

Во продолжение даваме детална правна анализа за тоа кога анексот на договорот за вработување паѓа на судот на законитоста, зошто потписот на работникот не го лечи ништовниот анекс, како се проценуваат четирите клучни сценарија за прераспоредување и какви се последиците од надзорот на Државниот инспекторат за труд (ДИТ).

Заштитен механизам на законот: Зошто потпис на Анекс од вработен понекогаш претставува ризик?

Работното место, описот на задачите и висината на основната плата претставуваат задолжителни елементи на секој договор за вработување. Нивна измена се прави исклучиво писмено, со согласност од двете страни преку анекс на договор за вработување.

Сепак, слободата на договорните страни не е неограничена, бидејќи ЗРО исто така предвидува дека работник правно не може да се откаже од правата и нивото на плата што му ги гарантира колективниот договор. Потписот на анекс со кој се даваат помали права од колективниот стандард нема правна сила.

Ова значи дека секоја клаузула во анекс што дава помалку од колективниот минимум е ништовна ex tunc (од самиот момент на создавање).

Како Колективниот договор за приватниот сектор го вреднува трудот кога компанијата нема правилник за плати?

Кога компанијата нема сопствен правилник за плати, ОКДПСС воспоставува јасен опис на вреднување на работните места.

Основната плата мора да одговара на сложеноста на работата, одговорноста, стручната подготовка и барањата на работното место, а работните места описно се степенуваат во категории: од наједноставни и повторливи работи, преку посложени задачи што бараат самостојност и иницијатива, па се до високо специјализирани, креативни и раководни функции.

Ова значи дека компанијата е должна задолжително да го почитува најнискиот износ определен за соодветното ниво на сложеност.

Анализа на практични сценарија: Кога анекс е правно издржан, а кога паѓа?

Сценарио 1: Пренос од пониска на повисока позиција со платата од пониската позиција

Пример: Работник кој извршувал рутински оперативни задачи се прераспоредува на раководно или посложено работно место со поголема одговорност, но работодавачот му ја остава истата дотогашна плата.

Правен статус: Анексот е НИШТОВЕН во делот за платата. Секое работно место со повисока сложеност и поголема одговорност задолжително влече со себе соодветно повисока основна плата според степените утврдени во ОКДПСС. Работодавачот не може да му додели значително потешки и поодговорни работни обврски, а со анекс да му ја наметне старата плата предвидена за едноставна работа.

Исклучок: Ова би било дозволено единствено доколку работникот уште на претходното работно место имал договорено натпросечно висока индивидуална плата која веќе го надминува колективниот стандард пропишан за новото повисоко место

Сценарио 2: Пренос од повисока на пониска позиција со соодветно помала плата

Пример: Поради организациски промени или намален обем на работа, работник трајно се прераспоредува на работно место со помала сложеност и помала одговорност, при што со анекс платата му се намалува.

Правен статус: Анексот е ПРАВНО ИЗДРЖАН, доколку се испочитува соодветната постапка. Помалку сложеното работно место оправдува соодветно помала плата, се додека таа не паѓа под законската минимална плата. Ако работникот се согласува: Страните спогодбено потпишуваат анекс, но ако работникот одбива да потпише тогаш работодавачот не смее еднострано да му ја намали платата. Во таков случај, мора да ја спроведе постапката за отказ на договорот со понуда на нов променет договор со писмено образложение и рок од 15 дена за изјаснување. Работникот може да го прифати новото пониско место, но го задржува законското право пред суд да ја оспорува основаноста на промената.

Сценарио 3: Пренос на пониска позиција со задржување на повисоката плата

Пример: Работник преминува на работна позиција со помала сложеност, но компанијата одлучува да му ја задржи повисоката плата што ја имал претходно.

Правен статус: Анексот е ЦЕЛОСНО ВАЛИДЕН И НЕОСПОРЛИВ. Законот и колективниот договор поставуваат заштитен минимум за правата на работниците, но никогаш не поставуваат горна граница односно изрично дозволуваат со договор да се утврдат поповолни права за работникот.

Сценарио 4: Времено прераспоредување на друга работа (замена или намален обем)

Пример: Поради замена на отсутен колега или времен пад на работата, на работникот му се дава писмен акт или анекс за вршење полесна или поинаква работа во рок до два месеци.

Правен статус: Анекс или одлука со која за овој период му се намалува платата е ПРОТИВПРАВНА. Koга работникот привремено врши друга работа во рамките на својата стручна подготовка (до два месеци, односно до една година при замена на боледување), тој задолжително има право на еднаква плата каква што примал на своето матично работно место, односно плата која за него е поповолна. За време на вакви времени прераспоредувања, намалување на заработувачката е строго забрането.

Сценарио 5: Намалување на платата на исто работно место поради деловна криза

Пример: Работодавачот има финансиски потешкотии и на вработените им нуди анекси за проценттуално намалување на платата без промена на работните места.

Правен статус: НЕИЗДРЖАН И НИШТОВЕН без посебната колективна процедура. Приватните компании не можат паушално да намалуваат плати со класични анекси. Вакво отстапување е допуштено само доколку се исполнети строги законски услови.

Инспекциски надзор и правни последици

Кога анексот не е правно издржан компанијата влегува во сериозна зона на правна и материјална одговорност. Трудовиот инспектор врши надзор над примената на законите и колективните договори. При утврдена повреда тој може да издаде:

• Инспекциска наредба: Инспекторот носи решение со наредба работодавачот да го поништи спорниот анекс, да ја отстрани повредата и да ја исплати соодветната плата.

• Парични глоби: Внесувањето одредби во анекс спротивни на колективен договор, неисплаќањето плата според колективен договор и менувањето на договорот спротивно на закон претставуваат прекршоци за кои се изрекуваат кумулативни казни за компанијата од 200 до 1.000 евра врз основа на приходите и бројот на вработени. За управителот (одговорното лице) посебна лична глоба од 150 евра до 400 евра.

Паралелно со инспекцијата, работникот има право на непосредна судска заштита. Работникот може паричните побарувања да ги остварува директно пред граѓански суд, без оглед на претходните рокови за приговор. Бидејќи рокот на застареност за парични побарувања од работен однос е 3 години, работникот може мирно да го потпише анексот, да работи извесно време, а потоа да поднесе тужба.

* ЗАКЛУЧОК

Отсуството на сопствен Правилник за плати не му остава слободни раце на работодавачот во приватниот сектор. Системот на групи и коефициенти од ОКДПСС е непосредно задолжителен правен минимум под кој не смее да се оди.

Анексот со кој се врши унапредување без соодветно зголемување на платата според тарифата, или со кој се прави линеарно намалување без програма, е правно неважечки уште од денот на потпишувањето. Ваквите документи не создаваат правна сигурност, туку само одложен финансиски долг за камати, судски трошоци и прекршочни казни.

**

Напомена: Овој текст е подготвен исклучиво за информативни цели и не може да се смета за правен совет или упатство за конкретно постапување. Правните прашања се сложени и секој случај има свои специфики кои мора да се разгледуваат поединечно. Токму поради тоа ви предлагаме да се консултирате со стручно лице- Адвокат кои може да најде уникатно решение за вашето правно прашање.