Фриленс договор (договор за дело) или Договор за вработување - Кои се скриените ризици за работодавачот?
Во современото деловно опкружување, флексибилноста е клучен збор. Компаниите, во потрага по ефикасност и намалување на трошоците, сe почесто се свртуваат кон ангажирање на надворешни соработници или „фриленсери“ преку договори за дело. Овој модел изгледа примамливо: помалку администрација, без обврски за придонеси, без платени одмори. Меѓутоа, кога овој пристап се користи за да се пополнат работни места кои се суштински дел од основната дејност на компанијата, краткорочната заштеда може да се претвори во долгорочен и скап кошмар.
Многу работодавачи не се свесни дека формата на договорот не е пресудна. Инспекциските органи и судовите ја гледаат суштината на односот, а погрешната квалификација на работниот ангажман како „дело“ кога тој всушност има карактеристики на „работен однос“ носи сериозни правни, финансиски и репутациски ризици. Во продолжение, детално ги анализираме овие ризици.
Основната разлика: Фриленс Договор наспроти Договор за вработување
За да ги разбереме ризиците, прво мора да ја разграничиме правната природа на овие два договори.
Договор за дело (фриленс договор): Овој договор е регулиран со Законот за облигационите односи (ЗОО). Со овој договор изведувачот се обврзува да изврши определена работа (како изработка или поправка на предмет, или извршување на физичка или интелектуална работа), а нарачателот се обврзува да плати надомест. Клучниот збор е „определена работа“, односно се работи за конкретен, завршен резултат, а не за континуиран процес. Изведувачот е самостоен и не е дел од организациската структура на нарачателот.
Договор за вработување: Овој договор е регулиран со Законот за работните односи (ЗРО). Работниот однос е договорен однос во кој работникот доброволно се вклучува во организираниот процес на работа кај работодавачот, за плата, и лично и непрекинато ја извршува работата според упатствата и под надзор на работодавачот.
Проблемот настанува кога компанијата склучува договор за дело со лице кое, во суштина, работи како вработен: доаѓа на работа секој ден, користи опрема на компанијата, добива наредби од претпоставен и врши работи кои се дел од секојдневното работење на фирмата (на пр. програмер во ИТ компанија, сметководител во сметководствено биро, новинар во медиум).
Ризик # 1: Преквалификација на договорот
Ова е најдиректниот и најчест ризик. Државниот инспекторат за труд, при вршење на надзор, не се води од називот на договорот, туку од фактичката состојба.
Ако инспекторот утврди дека постојат елементи на работен однос (организиран процес, надзор, континуитет), тој ќе констатира дека се работи за прикриен работен однос.
Последиците се сериозни:
Налог за склучување договор за вработување: Инспекторот, ќе донесе решение со кое ќе му нареди на работодавачот да ги отстрани неправилностите, што во овој случај значи да склучи договор за вработување со лицето. Жалбата против ова решение не го одлага неговото извршување.
Високи прекршочни казни: Најголемата повреда е што работодавачот не склучил договор за вработување и не го пријавил работникот во задолжително социјално осигурување пред тој да стапи на работа. За овој прекршок се предвидени глоби кои се движат од 200 до 1.000 евра, во зависност од големината на компанијата, како и глоби за одговорното лице.
Ризик # 2: Даночни импликации и ретроактивна наплата на придонеси
Овој ризик има потенцијал да предизвика огромна финансиска штета. Кога се исплаќа надомест по договор за дело, тој најчесто се третира како „друг доход“ според Законот за данокот на личен доход (ЗДЛД), при што се плаќа само персонален данок на бруто износот. Меѓутоа, ако Управата за јавни приходи (УЈП), често по допис од Инспекторатот за труд, утврди дека се работи за прикриен работен однос, сите исплати направени кон лицето ќе се преквалификуваат во „доход од работа“ (плата). Ова повлекува:
Ретроактивна пресметка и наплата на сите задолжителни социјални придонеси: УЈП ќе го задолжи работодавачот ретроактивно да ги плати сите неплатени придонеси за пензиско и инвалидско осигурување, здравствено осигурување и осигурување во случај на невработеност за целиот период на ангажманот.
Пресметка на камата за задоцнето плаќање: На износот на неплатените придонеси се пресметува и камата, што може значително да го зголеми долгот.
Прекршочни санкции: СпоЗа исплатувач на доход кој нема да го пресмета и уплати данокот (и имплицитно, придонесите) на соодветен начин, се предвидени високи глоби кои можат да достигнат и до 10.000 евра за голем трговец.
Ризик # 3: Соучесништво во вршење на нерегистрирана дејност
Овој ризик произлегува од Законот за забрана и спречување на вршење на нерегистрирана дејност. Ако лицето со кое е склучен договорот за дело не е регистрирано како трговец поединец или во друг соодветен регистар за дејноста што ја врши.
Тука доаѓа клучниот момент за компанијата-нарачател. За соучесник ќе се смета и правно лице кое нарачува работа, ако знаело или можело да знае дека станува збор за вршење на нерегистрирана дејност. Кога ангажирате некого да врши работи кои се дел од вашата основна дејност, многу е тешко да се одбраните со аргументот дека „не сте можеле да знаете“.
Законот предвидува исклучок кој вели дека не се смета за нерегистрирана дејност кога се склучува договор за работа која е надвор од дејноста на работодавачот. Ова само го потврдува ризикот: ако работата е во рамките на вашата дејност, а лицето не е регистрирано, вие како нарачател сте во ризик да бидете казнети како соучесник, со глоби кои се движат од 500 до 3.000 евра.
Ризик # 4: Правна несигурност и одговорност за штета
Во редовен работен однос, законот е јасен. Согласно ЗОО, за штета што работникот ќе ја причини на трето лице во врска со работата, одговара работодавачот. Кај договорот за дело, односот е покомплициран. Иако изведувачот е начелно самостоен, доколку нарачателот (компанијата) вршел постојан надзор и давал упатства, судот може да утврди солидарна одговорност, создавајќи правна несигурност.
Заштита на деловни тајни и интелектуална сопственост иако може да се уредат во договорот за дело, обврската за лојалност и чување на тајни е инхерентно посилна и позаштитена во рамките на работен однос.
*
ЗАКЛУЧОК
Договорот за дело е корисен и легитимен правен инструмент, но само кога се користи за неговата вистинска намена: ангажирање на независен изведувач за конкретен, временски ограничен проект кој не е дел од секојдневниот, организиран работен процес на компанијата.
Користењето на овој договор како замена за договор за вработување за позиции кои се столбот на вашата дејност е „одење по тенок мраз“. Потенцијалните последици – налози од инспекторат, ретроактивна наплата на даноци и придонеси со камати, прекршочни глоби за повеќе основи и нарушување на угледот – далеку ги надминуваат краткорочните заштеди.
Најдобрата стратегија за секој сериозен работодавач е да ја почитува суштината на работниот однос. За сите континуирани работни задачи кои се дел од вашата основна дејност, единствениот исправен и безбеден пат е склучување на договор за вработување. Сè друго е покана за проблеми со даночните и трудовите власти.
**
Напомена: Овој текст е подготвен исклучиво за информативни цели и не може да се смета за правен совет или упатство за конкретно постапување. Правните прашања се сложени и секој случај има свои специфики кои мора да се разгледуваат поединечно. Токму поради тоа ви предлагаме да се консултирате со стручно лице- Адвокат кои може да најде уникатно решение за вашето правно прашање.